Maak het systeem secundair

Systeemcrash: Waarom we de woningbouw niet vlot trekken met updates aan een verouderd platform

Ik schrijf vaker over ‘het systeem’. Mijn conclusie is helaas steeds vaker dat dit systeem niet de oplossing, maar het grote probleem is voor de enorme transitieopgave waar we voor staan.

Tegelijkertijd is datzelfde systeem niet weg te denken. Het borgt cruciale zaken als onze rechtsstaat, veiligheid en gelijkheid. Maar de realiteit is dat de grote opgaven van nu – woningbouw, klimaat, energie – vragen om dynamiek, flexibiliteit en snelheid. En laat dat nu net de eigenschappen zijn die ons huidige systeem ontbeert. Simpel gezegd: Nederland draait op een verouderd platform dat de nieuwe software niet meer aankan.

De 'Satéprikker-paradox': Waarom we ons in Nederland eerst door taaie procedures en regels moeten worstelen, voordat we aan het 'lekkere' bouwen toekomen.

De Wet Kwaliteitsborging: Nieuwe app op Windows 95

Een typisch voorbeeld hiervan is de Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb). Het is een leuke eerste set, absoluut. De intentie om de kwaliteitstoetsing naar de markt te brengen is goed. Maar als je kritisch kijkt, is ook deze wet nog te veel vanuit het 'oude platform' gebouwd. Het digitaliseert en privatiseert de controle, maar het verandert niets aan de fundamentele starheid.

We stapelen vinkje op vinkje, in plaats van dat we ruimte maken voor vakmanschap. Het is alsof je een hypermoderne app probeert te installeren op een computer die nog op Windows 95 draait; de basis kan de gevraagde snelheid en flexibiliteit gewoon niet aan.

Papieren werkelijkheid vs. Bouwpraktijk

Ik zie diezelfde worsteling terug in hoe veel bouwbedrijven zijn ingericht. Vaak ligt het hele ISO-protocol – allesbehalve sexy – bij een afdeling Kwaliteit, KAM of een manager Finance. Het is een papieren tijger die in de basis volledig losstaat van het primaire proces: het daadwerkelijke bouwen en ontwikkelen.

Helaas hebben we Nederland op precies dezelfde manier ingericht. Belastingen, wetgeving en regels zijn leidend geworden in plaats van ondersteunend. Het primaire doel (wonen, leven) is 'opgehangen' in een systeem dat het doel zelf niet in zich heeft.

Neem de Omgevingswet. In de kern gaat die wet niet over bouwen en wonen, maar over vergunnen. Dat is vanuit de logica van het systeem (veiligheid, juridische dichtheid) begrijpelijk, maar het resultaat is dat we niet bouwen, omdat het systeem ondanks alle optimalisaties alles aan elkaar rijgt tot een onontwarbare kluwen.

De satéprikker-metafoor

Het voelt als het eten van een satéprikker. Je wilt eigenlijk direct de malse, sappige stukken in het midden afhappen – daar zit de waarde, daar maken we meters. Maar het systeem dwingt ons om eerst de taaie, droge uiteindes op te eten voordat we bij de kern mogen komen. We moeten eerst langs procedures, bezwaren en systeem-eisen, waardoor de energie en het momentum al vervlogen zijn voordat de eerste paal de grond in gaat.

Een opdracht aan de nieuwe bewindspersonen

Hier ligt een schone taak voor het nieuwe kabinet. Wij richten ons specifiek tot Eric van der Burg (Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken – Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid) en Elanor Boekholt-O'Sullivan (Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening).

De titel 'Slagvaardige Overheid' schept verwachtingen, meneer Van der Burg. En mevrouw Boekholt-O'Sullivan, u weet als geen ander dat operaties in het veld vastlopen zonder heldere opdracht. Onze oproep aan u beiden is dan ook: Maak ons systeem secundair waar het kan, en primair waar het moet om ons in beweging te krijgen.

Onze tips voor Eric van der Burg en Elanor Boekholt-O'Sullivan:

• Maak de Wkb volwassen: Zorg dat de Wet Kwaliteitsborging niet blijft hangen in procedurele vinkjes, maar doorontwikkelt naar een systeem dat echt vertrouwt op de expertise van de bouwer. Minder 'controle achteraf', meer 'ruimte vooraf'.

• Begin in het midden van de satéprikker: Faciliteer processen waarbij we kunnen starten met de kern (de bouw en bewoning). Laat de administratieve en juridische afhechting parallel lopen in plaats van als blokkade vooraf te dienen.

• Ontkoppel kwaliteit van bureaucratie: De overheid moet kaders stellen, geen drempels opwerpen. Zorg dat kwaliteit en veiligheid weer onderdeel worden van de trots van de sector, in plaats van een angstcultuur gedreven door regels.

• Systeem-update in plaats van patches: Stop met het pleisteren van het oude systeem. Durf te kijken naar een nieuwe inrichting waarbij het doel (woningen realiseren) leidend is, en het middel (de wet) volgend.

  
  

Beste Eric en Elanor, de bouw staat klaar om te leveren. Geeft u ons het besturingssysteem dat daarbij past?